كتاب ميراث تصوف ج 1 ويراسته ي دكتر لئوردلويزن ترجمه دكتر مجدالدين كيواني

درباري مذهب شاه نعمت الله ولي ص471

شاه نعمت الله ولي: بنيان گذار طريقت نعمت اللهي

تري گراهام[1]

شيخ متنفّذ صوفي شاه نعمت الله ولي (731 – 834/1330 – 1431) به بزرگ ترين امير زمان،‌تيمور لنگ، گفت:

ملك من عالمي است بي پايان               وان تو از ختاست تا شيراز

سيد نورالدين نعمت الله كرماني،‌مشهور به شاه نعمت الله ولي، كه در 731/1331 از پري عرب (به واسطه نوزده نسل، زاده رسول الله) و مادري ايراني در حلب متولد شد، در پنج سالگي زماني با تصوف آشنايي پيدا كرد كه پدر درويشش، ميرعبدالله، او را به جمعي از صوفيه برد. بذري كه در آن سنّ جواني پاشيده شد رفته رفته به نهال شوقي درآمد كه به دست شيخي كامل هدايت شد. حلب مركز مكتب وحدت وجود ابن عربي بود،‌بنابراين شاه نعمت الله در موقعيت بسيار مناسبي قرار گرفت تا از تحصيلاتي بهره مند شود كه نه تنها شامل علوم سنتي، بلكه حاوي عناصري از حكمت محيي الدين ابن عربي (د. 639 / 1240) بود؛ ابن عربي در حلب رحل اقامت افكنده بود،‌و مدفنش در آنجا تا به امروز زيارتگاه دوستداران اوست.

شاه نعمت الله براي تحصيلات بيشتر در علوم ديني به شيراز رفت، شهري كه در آن زمان از مراكز تدريس فقه شافعي و ديگر مذاهب سنّي بود……….

 ………بدين دليل، تيمور نسبت به فشار از سوي صوفيان درباري كه خواهان اتخاذ تصميماتي بر ضد معترضين به چاپلوسي بودند، حساس و تأثيرپذير بود، و گر چه مايل بود كه در رفتارش با مشايخ مستقل از دربار عفو و اعتدال نشان دهد، غالباً وقتي فرياد اعتراض بلندتر از آن بود كه بشود ناديده گرفت، مجبور مي شد بر ضد آنان اقداماتي بكند. اين وضعيت يقيناً در مورد هر دو سيد، شاه نعمت الله ولي و سيد علي همداني پيش آمد. در واقع، همين پيوند خانوادگي با پيامبر ـ كانون اصلي احترام و شيفتگي شيعيان ـ بود كه ادعاهاي عيب گويان اين دو شيخ را تقويت مي كرد. اين عيب گويان وابسته به دربار تيمور مدعي بودند كه فعاليتهاي دو سيد ياد شده بعدي سياسي دارد. در صورتي كه نه تنها هيچ يك از اين دو نفر ذره اي حب رفعت و شهوت دنيايي نداشتند، بلكه هر دو آنها آموزش و پرورشي كاملاً سني ديده بودند. آنان به قدري كه بايد از آرمان علي طلبي شيعيان دور باشند، دور بودند: شاه نعمت الله از نظر وابستگي فقهي حنفي بود، و اين براي كسي كه از سوريه مي آمد در خور بود، گر چه (به عنوان شخصي كه در شيراز تحصيل كرده بود) با شيعيان نيز همدردي داشت‎؛ سيد علي همداني به مذهب فقه شافعي تعلق داشت و اين براي بومي مشرق ايران قبل از دوران صفوي معمولي بود . در اينجا، اظهار نظر كوتاهي دربارة انتساب فقهي شاه نعمت الله بمورد اژان اوين، در مقدمه خود بر چاپ اولياء نامه هاي شاه نعمت الله، وي را با اطمينان تمام در حلقه هاي سني شيراز جاي مي دهد، و بر اهميت كرسي ولايت فارس «به عنوان قلمرو ادبيات ديني [يعني حنفي و شافعي] در محيط فكري عصر مغول و تيموري تأكيد مي ورزد. اوين پژوهش بيشتر را در مورد سوابق شاه نعمت الله در حوزة انديشه و حكمت الهي ضرور مي داند و مي گويد:

در اين مورد خاص كه مدّ نظر ماست،‌به منظور درك تازگي انديشه نعمت الله و انعكاسهايي كه احياناً داشته است، بايد از حال و هواي زندگي در مدارس شيراز، كه وي به دوران جواني و تا پيش از ديدار با يافعي و انتخاب وي به عنوان مرشد، در آنها رفت و آمد مي كرده است،‌شناختي حاصل كنيم .

ذكر اين مطلب لازم به نظر نمي رسد كه اگر يك شهر در ايران زمان شاه نعمت الله با اسلام سنّي ارتباط داشت آن شهر شيراز بود.، يعني موطن فقيه مشهور شافعي ابواسحق فيروزآبادي (د. 476/1083) بنيان گذار و رئيس مدرسه نظاميه بغداد (تأسيس: 459/1067) كه با همان صلاحيتي كه در باب فقه شافعي مي نوشت در فقه حنفي هم تأليف مي كرد، اگر نگوييم كه بر فضيلت شيراز در هر دو مذهب تأكيد مي كرد؛ بنابراين شاه نعمت الله محققاً مهر تأييد خود را بر اسلام سنّي، براي سده هاي بعدي تا زمان سلطه صفويه ، به جاي نهاد.

از جمله نخستين آموزگاران شاه نعمت الله در علوم ديني و ديگر علوم،‌بسياري از علماي سرشناس سنّي بودند:‌ركن الدين شيرازي، شمس الدين مكّي، سيد جلال الدين خوارزمي، و قاضي عضدالدين عيون كه به احتمال زياد همان قاضي معروف عضدالدين ايجي (د. 745/1356) (14) (به بياني غير رسمي، عضدي) بود[2] كه در عهد حكومت ابواسحق اينجو (د. 757/1358) فرمانرواي فارس، مقام قاضي القضاتي شيراز را داشت و در مدحيه اي به نام وي اشاره شده است ؛ او بيشتر به كتاب مواقف اش، كه نوعي رساله جامع در الهيات است شهرت دارد»: اثري كه طي اين دوره  «كتاب معمول و مستند در علم كلام» بود . همچنانكه ي . فان اس يادآور شده است، «منابع شيعي ... ترديدي باقي نمي گذارند كه ايجي همواره از آرمانهاي سنّي دفاع مي كرد» . اگر چه ايجي شافعي بود و شاه نعمت الله از خطّه حنفي مذهب سوريه مي آمد، مقدار زيادي تبادل نظر و حشر و نشر بين پيروان دو مذهب وجود داشت.

در ميان مقامات فقهي و كلامي كه به عنوان استادان شاه نعمت الله ذكري از آنها رفتقه، خوارزمي، معروف به تاج الشريعه (عنواني مشخصاً سنّي) فقيهي سرشناس به مذهب شافعي بود، كه متن فقهي كفايه في شرح الهدايه را نوشت . و اما ركن الدين شيرازي (د. 768/1367) تنها شخصيت مذكور در ميان استادان شاه نعمت الله است، كه به طور اخص مقامي فقهي يا كلامي نبود و بنابراين مشخص نيست كه به كدام مكتب فقهي خاصي تعلق داشت. البته اين شخص صوفي و عارفي مشهور به «بابا ركنا شيرازي» بود كه نصوص الخصوص في ترجمه الفصوص را به فارسي در شرح فصوص الحكم ابن عربي تأليف كرد . او حتماً تأثيري سرنوشت ساز بر تبحّر شاه نعمت الله در اين مكتب عرفاني داشت.

دوست نزديك شاه نعمت الله در شيراز،‌شهر كه وي در آن مورد استقبال گرم انبوهي از مردم و اميراسكندر قرار گرفت، علي بن محمد سيدشريف جرجاني (د.816/1413)، حكيم صوفي و فقيه حنفي بود . با توجه به استقبال صميمانه جرجاني از شاه نعمت الله در شيراز در مقام دوستي قديمي، اين طور به ذهن مي رسد كه ممكن است آنان سالها پيش در اين شهر همدرس بوده اند، با اين تفاوت كه جرجاني هشت سال از شاه نعمت الله كوچك تر بوده است. در 779/1377، جرجاني رسماً به منصب تدريس در شيراز گمارده شد. او به غير از هفده سال تبعيد در سمرقند در دوران سلطنت تيمور، از 789/1387 تا 807/1404 (كه در خلال آن شرحي بر مواقف ايجي نوشت ) – يعني تا زمان مرگ اين امير – در شيراز به عنوان چهره برجسته و پرطرفدار محيط فكري اين شهر باقي ماند

صرف نظر از سابقه تحصيلي شاه نعمت الله ، مجموعه بحثهاي جالبي در مورد رابطه وي با احمدشاه بهمني هست كه مي توان آنها را در اثبات سنّي بودن شاه مطرح كرد.

بعضي دانشمندان بر اين عقيده اند كه احمدشاه به مذهب شيعي درآمده، و اين شيعي شدن او را مجذوب شاه نعمت الله ظاهراً ‌شيعي كرده بود. ولي اين شيوه پرداختن به قضيه به نظر مي رسد مبتني بر جهت گيري سفسطه آميز نويسندگاني است كه هوس داشته اند اين دو چهره را از پيروان مذهب خود ببينند.

برعكس يزداني در كتاب خود با عنوان «بيدر:‌تاريخ و آثار تاريخي آن[3]»  نشان مي دهد كه لقب وليّ كه شاه نعمت الله به مريد خود احمدشاه اعطا فرمود (و بعدها اتباع اين شاه آن را براي سلطان خويش، و البته مريدان شاه نعمت الله آن را براي خود او به كار بردند)، هرگز نمي توانسته در محيطي شيعي به كار گرفته شود؛ يزداني اين طور استدلال مي كند كه شيعيان شأن و مرتبه ولايت را فقط به امامان خود مي دهند و از اصطلاح ولي استفاده نمي كنند. يزداني معتقد است همه شواهد فراهم آمده از مقبره احمدشاه به دو لحاظ دلالت بر پيوستگي شاه نعمت الله با تسنن دارد. اولاً وي شاگرد و مريد يافعي بود كه حتي امروز هم در زادبوم خود، يمن، بنيان گذاريكي از شاخه هاي طريقت قادري به شمار مي رود، طريقتي كه تبار و رشته ارتباطش تماماً سنّي است. در ثاني، افزون بر اتصالش به طريقه قادري، سلسله رسمي طريقت نعمت اللهي كه بر ديوارهاي آرامگاه وي نشان داده شده، از جنيد تا يافعي در بافتي منحصراً سنّي ادامه يافته است.

كلام آخر را باي به خود شاه نعمت الله اختصاص داد. اگر چه او يكي از زيباترين قصايد را، با عنوان ولاي مرتضي[4] ، و مديحه فاخري به نام عليّ ولي[5]  سرود، كه اولي هنوز با شوق و شور تمام به توسط شيعيان،‌و دومي به وسيله هر گروه و دسته اي از صوفيه به آواز خوانده مي شود، نظر وي نسبت به تشيع مانند نظر معاصران كبراوي او، از قبيل سيدعلي همداني بود، كه امامان شيعي را به عنوان اولياء به لحاظ شخص خودشان احترام مي گذاشت، در صورتي كه وقتي نوبت به بيان صريح پيوستگي مذهبي رسيد، تسنّن خود را به وجهي موجز در شعر زير اعلام داشت

ره سنّي گزين كه مذهب ماست                         ورنه گم گشته اي و در خللي

ايكه هستي محب آل علي                                                              مومن كاملي و بي بدلي

ره سني گزين كه مذهب ما است                                                     ورنه گم گشته اي و در خللي

رافضي كيست دشمن بوبكر                                                           خارجي كيست دشمنان علي

هر كه او هر چهار دارد دوست                                      امت پاك مذهب است و ولي

دوستدار صاحبه ام بتمام                                                                يارسني و خصم معتزلي

مذهب جامع از خدا دارم                                                                اين هدايت بود مرا ازلي

نعمت اللهم و ز آل رسول                                                              چاكر خواجه ام خفي و جلي

ديوان شاه نعمت الله ولي با مقدمه سعيد نفيسي انتشارات پيك تهران 1380ص483

ديوان شاه نعمت الله ولي با مقدمه دكتر جواد نور بخش انتشارات خانقاه نعمت الهي تهران ص686

ديوان كامل شاه نعمت الله ولي با مقدمه  محمد عباسي انتشارات كتابفروشي فخررازي ص567

ديوان شاه نعمت الله ولي با مقدمه محمود عباسي ص 484

ديوان كامل شاه نعمت الله ولي با مقدمه اسماعيل شا هرودي انتشارات گلي ص475در اين ديوان سني  مستي امد اما در4 و 5 هر كه او چهار دارد دوست ....... منظور ابوبكر و عمر وعثمان و علي (ع) است  وبيت ديگر      دوست دارم صحابه به تمام      تمام اصحاب پيغمبر را فقط اهل تسن قبول دارند

ودر شعري ديگر اورده

پرسند ز من چه كيش داري                                                            اي بيخبران چه كيش دارم

از شافعي وابو حنيفه                                                    آئينه خويش پيش دارم

ايشان همه بر طريق جدند                                                              من مذهب جد خويش دارم

در علم نبوت و ولايت                                                   از جمله كمال بيش دارم

ديوان شاه نعمت الله ولي با مقدمه سعيد نفيسي انتشارات پيك تهران 1380ص615

ديوان شاه نعمت الله ولي با مقدمه دكتر جواد نور بخش انتشارات خانقاه نعمت الهي تهران ص 796

ديوان كامل شاه نعمت الله ولي با مقدمه  محمد عباسي انتشارات كتابفروشي فخررازي ص611

ديوان كامل شاه نعمت الله ولي با مقدمه اسماعيل شا هرودي انتشارات گلي ص567

© کپی رایت توسط گناباد110 کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت است.)
برداشت مقالات فقط با اجازه کتبی و ذکر منبع امکان پذیر است.

نوشته شده در تاریخ: 1386/6/24 (1110 مشاهده)